PLAC CENTRALNY
Centrum miasta socrealistycznego wraz z przyległymi placami było jego
najważniejszym miejscem. Doktryna powierzała mu bardzo ważne zadanie: tutaj podczas
częstych manifestacji następowała przemiana zbioru jednostek ludzkich w monolit
podporządkowany partii. Centrum miało być rdzeniem miasta, ośrodkiem życia politycznego
ludności. Tam miały się znajdować najważniejsze placówki polityczne, administracyjne i
kulturalne. To miejsce definiowało wyraz architektoniczny i polityczny miasta. Czołowy
teoretyk socrealizmu, dr. Lothar Bolz tak określał funkcję centrum:
" Centrum stanowi rdzeń
kształtując miasto. Centrum jest ośrodkiem życia politycznego ludności(...) Na placach
centrum odbywają się demonstracje i pochody oraz obchody i zabawy ludowe w dni
świąteczne(...)
Miarą dla wielkości centrum nie jest pasażer pędzący przez miasto w nowoczesnym samochodzie, ale człowiek idący pieszo, demonstrant polityczny, i szybkość jego marszu". Taką też rolę miał spełniać nowohucki Plac Centralny z pobliskim Placem Ratuszowym, odcinkiem Alei Róż , który je łączył i dawną Aleją Lenina( obecnie Solidarności). Wraz z odbywającymi się tu uroczystościami państwowymi, dla których dekorację stanowiły monumentalne gmachy, miał być narzędziem kształtującym oblicze nowej generacji obywateli.
Topograficznie Plac Centralny nie stanowi ścisłego Centrum miasta. Jest on umieszczony peryferyjnie w południowej jego części, na krawędzi skarpy wiślanej. Posiada kształt pięcioboku, którego osią symetrii jest linia przedłużająca w kierunku południowym Aleję Róż. W stosunku do niej pod kątem 45 stopni wychodzą z placu dwie aleje. Zachodnia- al.Andersa(dawniej al.Rewolucji Październikowej) prowadzi do nowszych osiedli, a wschodnia-Al. Solidarności (dawniej Lenina, w pierwotnych planach miasta zwana też Osią Pracy) prowadzi do kombinatu metalurgicznego. Południową podstawę Placu stanowi obecna Aleja Jana Pawła II
Plac Centralny jest ściśle symetryczny. Znany urbanista - socjolog, prof. Chombard de
Lauwe w swej opinii o planie Krakowa podkreślał, że " są w tym bezkształcie jednak dwa
kryształy, na pierwszy rzut oka jednak dla każdego dostrzegalne: stary ośrodek Otoczony
wieńcem Plant i Alej, oraz neobarokowe w istocie centrum Nowe Huty" Z Placu Centralnego
wybiega 5 głównych alej. U ich wylotów, w narożnikowych częściach budynków stoją
ryzality z arkadowymi podcieniami. Wprowadzono je dla przedłużenia poszczególnych ścian
placu i zwężenia wylotów głównych arterii, które zanadto rozrywały jego całość.
Przeszklonymi arkadami ( witryny sklepów) otoczony jest cały Plac Centralny. Nad nimi
ciągnie się gładki fryz. Na poziomie I kondygnacji mieszkalnej wokół Placu znajdują się
porte-fenetre (narzucające skojarzenia z piano nobile) z ozdobnymi balustradami i
nadprożami. Ostatnia kondygnacja stanowi zwieńczenie budynku jest nieco cofnięta,
przypomina attykę z rzędem okien( piętro attykowe)i posiada okładzinę kamienną. Na niej
ustawiona była balustrada składająca się z naprzemiennie ułożonych części tralkowych i
płycin (obecnie zachowana tylko we fragmencie).
Zwiedzając Plac Centralny należy zwrócić
uwagę na okazałe loggie umieszczone symetrycznie po stronie wschodniej i zachodniej. Stoją
w nich kolumny, podobne do tych , które zdobią portyk Teatru Ludowego. Partery domów
stojących u wylotów głównych alej są pokryte rustykami - wykorzystano piaskowcową
okładzinę opracowaną na wzór naturalnego łomu kamiennego.
Na wysokości II kondygnacji mieszkalnej znajdują się porte-fenetre identyczne jak na Placu Centralnym.
Różnorodność form: silnie zaakcentowane gzymsy, balustrady, loggie, narożne
ryzality z podcieniami, arkady, portale wejść do sklepów urozmaicają elewacje budynków i
stanowią o atrakcyjności Placu Centralnego.
Plac Centralny oraz jego okolice są wyjątkową atrakcją z jeszcze jednego powodu. W ciągu kilkunastu lub kilkudziesięciu minut możemy prześledzić kilkadziesiąt lat historii budownictwa w PRL-u. Mamy tutaj naturalną wystawę architektoniczną w postaci budynków powstałych od lat 50-tych aż do czasów współczesnych.
Na terenie osiedla Szklane Domy (ok 400 m. od Pl. Centr.) stoi tzw. blok Szwedzki projektu J.
Ingardena, zrealizowany w 1959 roku. Jest to przykład tzw. architektury poodwilżowej, został wybudowany zgodnie z obowiązującymi wówczas światowymi tendencjami i na owe czasy był nowoczesny.
Z nieco wcześniejszego okresu pochodzi stojący obok punktowiec. W środku osiedla stoi
dziesięciopiętrowy blok, wytwór fabryki domów z końca lat 70-tych, który nie harmonizuje z
otoczeniem i wraz z punktowcem zaburza panoramę tej części dzielnicy. W części północnej
osiedla, w południowej pierzei al. Andersa stoją bloki zbudowane ok. 1960 roku, jedne z
pierwszych nowohuckich budynków z wielkiej płyty. Wielkością i usytuowaniem nawiązują
do pierwotnych koncepcji. Nie posiadają wystroju zewnętrznego, ale tworzą zwartą pierzeję i w ten sposób harmonizują ze starą zabudową.
Na przełomie lat 70-tych i 80-tych na skarpie wiślanej ( na
południe od Centrum D) powstały budynki Nowohuckiego Centrum Kultury, których ciężkie
bryły nie przystają do zabytkowej zabudowy Placu Centralnego.
Przykładem trendów, które
zapanowały w budownictwie mieszkaniowym w ostatnich latach jest budzące liczne
kontrowersje os. Centrum E. Jest uznawane jako nie przystające do zabytkowej architektury
Placu Centralnego, aczkolwiek jego lokalizacja i koncepcja stanowi nawiązanie do
niezrealizowanych planów dotyczących tego miejsca. Tuż przy os. Centrum E stoi budynek
szkoły muzycznej im. Mieczysława Karłowicza, którego ciekawostką jest wzorzysta
ceramiczna ściana zewnętrzna sali koncertowej. Obok znajduje się budynek kina Światowid.
Powstał on w latach 1955-57, w okresie poodwilżowym i dlatego nie widać w nim takiej
dbałości o szczegół. Kapitele kolumn i pilastrów są jedynie zaznaczone, kształt tralek w
balustradzie uproszczony. Miał być reakcją władz na "Poemat dla dorosłych" Adama
Ważyka, w którym autor krytykował nowohucką rzeczywistość.(ŁK)